Δ. Δημητρίου: Οι επενδύσεις στις κρίσιμες υποδομές θα κρίνουν την ανθεκτικότητα της ελληνικής οικονομίας

Άρθρο του Δημήτρη Δημητρίου, αναπλ. Τομεάρχη Μεταφορών το οποίο δημοσιεύθηκε στον Οικονομικό Ταχυδρόμο.

Η πρόβλεψη του Προϋπολογισμού 2027 για αύξηση των επενδύσεων κατά 7,9% δημιουργεί θετικές προσδοκίες για την ελληνική οικονομία. Ωστόσο, πίσω από αυτόν τον αριθμό βρίσκεται ένα σημαντικότερο αναπτυξιακό ερώτημα: ποιες επενδύσεις θα επιτρέψουν στην Ελλάδα να δημιουργήσει μεγαλύτερη παραγωγική αξία και να αντέξει τις επόμενες οικονομικές, ενεργειακές και κλιματικές κρίσεις;

Το Προσχέδιο του Κρατικού Προϋπολογισμού αναγνωρίζει την αυξημένη γεωπολιτική αβεβαιότητα, τις διαταραχές στις ενεργειακές αγορές και τους περιορισμούς στο διεθνές εμπόριο. Οι εξελίξεις αυτές αναδεικνύουν ότι η οικονομική ανθεκτικότητα δεν αποτελεί θεωρητική έννοια, αλλά βασική προϋπόθεση της αναπτυξιακής πολιτικής.

Για την Ελλάδα, οι κρίσιμες υποδομές αποτελούν ίσως το σημαντικότερο πεδίο στο οποίο οι σημερινές επενδύσεις μπορούν να δημιουργήσουν μακροχρόνια οικονομική υπεραξία.

Η αξία μιας υποδομής είναι μεγαλύτερη από το κόστος κατασκευής της

Μια υποδομή δεν δημιουργεί οικονομική αξία μόνο μέσω των κατασκευαστικών δαπανών, της απασχόλησης κατά την υλοποίηση ή των εσόδων λειτουργίας της.

Η πραγματική της συνεισφορά επεκτείνεται στις δραστηριότητες που υποστηρίζει.

Ένα αξιόπιστο σιδηροδρομικό δίκτυο περιορίζει το κόστος και την αβεβαιότητα των εμπορευματικών μεταφορών. Ένα ανθεκτικό ενεργειακό δίκτυο προστατεύει τη βιομηχανική παραγωγή. Ένα αποτελεσματικό σύστημα διαχείρισης υδάτων περιορίζει τις απώλειες στην αγροτική παραγωγή και στις τοπικές οικονομίες.

Η διεθνής οικονομική βιβλιογραφία αναγνωρίζει τις επιδράσεις αυτές ως ευρύτερα οικονομικά οφέλη των υποδομών. Αντίστοιχα, σε επιστημονικές εργασίες μας για τις μεταφορικές υποδομές έχει αναδειχθεί η σημασία της αξιολόγησης των άμεσων και έμμεσων κοινωνικοοικονομικών επιδράσεων, πέρα από τη στενή χρηματοοικονομική απόδοση ενός έργου (Dimitriou et al., 2020, 2022).

Το ουσιαστικό συμπέρασμα είναι ότι η πραγματική αξία μιας υποδομής δεν είναι μόνο αυτό που παράγει η ίδια, αλλά και αυτό που επιτρέπει στην υπόλοιπη οικονομία να παράγει.

Πού πρέπει να κατευθυνθούν οι επενδύσεις του 2027;

Η αναμενόμενη αύξηση των επενδύσεων προσφέρει την ευκαιρία για στρατηγική ιεράρχηση των υποδομών με βάση την παραγωγικότητα, την ασφάλεια και την ανθεκτικότητα.

Πρώτη προτεραιότητα αποτελούν οι ενεργειακές υποδομές. Η αναβάθμιση των δικτύων μεταφοράς και διανομής, οι διασυνδέσεις, η αποθήκευση ενέργειας και τα έξυπνα συστήματα διαχείρισης μπορούν να περιορίσουν το ενεργειακό κόστος και να βελτιώσουν την ασφάλεια εφοδιασμού.

Δεύτερη προτεραιότητα είναι οι ολοκληρωμένες μεταφορικές και εφοδιαστικές υποδομές. Η Ελλάδα χρειάζεται λειτουργικές συνδέσεις μεταξύ σιδηροδρόμων, λιμένων, αεροδρομίων, οδικών αξόνων και παραγωγικών περιοχών. Η αναβάθμιση μεμονωμένων έργων δεν αρκεί όταν απουσιάζουν οι αναγκαίες διασυνδέσεις.

Τρίτη προτεραιότητα αποτελούν οι υποδομές διαχείρισης υδάτων και κλιματικής προσαρμογής. Η λειψυδρία, οι πλημμύρες και οι πυρκαγιές δεν προκαλούν μόνο περιβαλλοντικές ζημιές, αλλά και απώλειες παραγωγής, αύξηση του επιχειρηματικού κόστους και δημοσιονομικές επιβαρύνσεις.

Τέταρτη προτεραιότητα είναι οι ψηφιακές υποδομές, η διαλειτουργικότητα των δημόσιων υπηρεσιών, τα ασφαλή δίκτυα δεδομένων και τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης.

Πέμπτη προτεραιότητα είναι οι ερευνητικές και τεχνολογικές υποδομές, οι οποίες μπορούν να μετατρέψουν την επιστημονική γνώση σε παραγωγικές εφαρμογές.

Οι παραπάνω κατηγορίες αποτελούν μια ορθολογικά και ρεαλιστικά σταθμισμένη αναπτυξιακή ιεράρχηση, με βάση της ανάγκες της Ελληνικής παραγωγικής μηχανής και όχι κατανομή πιστώσεων που έχει ήδη αποφασιστεί στο προσχέδιο.

Η οικονομική υπεραξία της ανθεκτικότητας

Η ανθεκτικότητα συχνά αντιμετωπίζεται ως πρόσθετο κόστος μιας επένδυσης. Πρόκειται για περιορισμένη οικονομική προσέγγιση.

Η εγκατάσταση εφεδρικών συστημάτων, η προληπτική συντήρηση, η τεχνολογική παρακολούθηση και η προσαρμογή σε μελλοντικούς κινδύνους μπορούν να αυξήσουν την αρχική δαπάνη.

Ταυτόχρονα, όμως, περιορίζουν τις πιθανές μελλοντικές οικονομικές απώλειες.

Ας εξετάσουμε μια βιομηχανική περιοχή που εξαρτάται από μία μόνο ενεργειακή ή μεταφορική σύνδεση.

Μια σοβαρή αστοχία μπορεί να προκαλέσει διακοπή παραγωγής, απώλεια παραγγελιών, αύξηση του κόστους και υποβάθμιση της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων.

Η επένδυση σε εφεδρικές συνδέσεις και ταχύτερη αποκατάσταση δεν εξοικονομεί μόνο δαπάνες επισκευής. Προστατεύει τη συνέχεια της παραγωγής.

Η οικονομική υπεραξία της ανθεκτικότητας περιλαμβάνει την αποφυγή άμεσων ζημιών, τον περιορισμό έμμεσων παραγωγικών απωλειών, τη βελτίωση της λειτουργικής αξιοπιστίας και την προσέλκυση νέων επενδύσεων.

Η Παγκόσμια Τράπεζα, στην έκθεση Lifelines: The Resilient Infrastructure Opportunity (2019), αναδεικνύει ότι οι ανθεκτικότερες υποδομές μπορούν να δημιουργήσουν σημαντικά οικονομικά οφέλη, περιορίζοντας το κόστος των διαταραχών.

Από την κατασκευή στη λειτουργική ανθεκτικότητα

Η αξιολόγηση των δημόσιων επενδύσεων χρειάζεται να αλλάξει.

Δεν αρκεί ένα έργο να ολοκληρώνεται εντός προϋπολογισμού και χρονοδιαγράμματος. Πρέπει να διασφαλίζεται ότι θα λειτουργεί αποτελεσματικά, με ασφάλεια και αξιοπιστία σε όλη τη διάρκεια ζωής του.

Οι νέες υποδομές πρέπει να διαθέτουν ανθεκτικότητα σε πολλαπλούς κινδύνους, διαλειτουργικότητα, τεχνολογική προσαρμοστικότητα, δυνατότητες συντήρησης και κυβερνοασφάλεια.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η εκτίμηση του συνολικού κόστους κύκλου ζωής και των κοινωνικοοικονομικών απωλειών που μπορούν να προκύψουν από μια αστοχία.

Απαιτούνται συγκεκριμένοι δείκτες αξιολόγησης: λειτουργική διαθεσιμότητα, χρόνος αποκατάστασης, κόστος διακοπής υπηρεσιών, μείωση αναμενόμενων ζημιών και επιπτώσεις στην παραγωγικότητα.

Η ανθεκτικότητα δεν σημαίνει μόνο αποκατάσταση μετά από μια κρίση. Σημαίνει ικανότητα διατήρησης κρίσιμων λειτουργιών ακόμη και υπό δυσμενείς συνθήκες.

Ο Προϋπολογισμός ως εργαλείο μακροχρόνιας αναπτυξιακής πολιτικής

Το 2027 αποτελεί ευκαιρία για μια διαφορετική αντίληψη στη χρηματοδότηση των υποδομών.

Η προτεινόμενη αύξηση της επενδυτικής δραστηριότητας πρέπει να συνδεθεί με έναν μακροχρόνιο σχεδιασμό, ο οποίος θα υπερβαίνει τον ορίζοντα των επιμέρους χρηματοδοτικών προγραμμάτων.

Προτείνεται η διαμόρφωση ενός δεκαετούς Εθνικού Προγράμματος Παραγωγικών Υποδομών και Ανθεκτικότητας, με σαφή κριτήρια επιλογής έργων και αξιολόγησης αποτελεσμάτων.

Κάθε σημαντική επένδυση θα πρέπει να εξετάζεται με βάση την κοινωνικοοικονομική απόδοση, τη συμβολή στην παραγωγικότητα, την ανθεκτικότητα και την προσέλκυση ιδιωτικών κεφαλαίων.

Παράλληλα, πρέπει να προβλέπονται επαρκείς πόροι για συντήρηση, τεχνολογική αναβάθμιση και διαχείριση κινδύνων.

Η διαφάνεια προϋποθέτει δημοσιοποίηση των πραγματικών αποτελεσμάτων των επενδύσεων και όχι μόνο των ποσοστών απορρόφησης των χρηματοδοτήσεων.

Το μεγαλύτερο αναπτυξιακό κόστος είναι η αξία που δεν δημιουργείται

Η Ελλάδα διαθέτει σημαντικά πλεονεκτήματα: γεωγραφική θέση, ανθρώπινο δυναμικό, επιστημονικές δυνατότητες και πρόσβαση σε ευρωπαϊκούς πόρους.

Η αξιοποίησή τους, όμως, εξαρτάται από την ποιότητα των υποδομών και των επενδυτικών επιλογών.

Το μεγαλύτερο κόστος από ανεπαρκείς υποδομές δεν περιορίζεται στις καθυστερήσεις και στις ζημιές. Περιλαμβάνει επιχειρήσεις που δεν εγκαθίστανται, παραγωγικές δραστηριότητες που δεν αναπτύσσονται και επενδύσεις που δεν πραγματοποιούνται.

Ο Προϋπολογισμός του 2027 προσφέρει τη δυνατότητα να μετακινηθεί η συζήτηση από την ποσότητα των επενδύσεων στη μακροχρόνια οικονομική τους απόδοση.

Η Ελλάδα δεν χρειάζεται απλώς περισσότερα έργα. Χρειάζεται υποδομές που θα δημιουργούν παραγωγική αξία, θα προστατεύουν την οικονομική δραστηριότητα και θα ενισχύουν την ανθεκτικότητα της χώρας.

Η επιτυχία των επενδύσεων του 2027 δεν θα μετρηθεί μόνο από το πόσα κεφάλαια θα δαπανηθούν, αλλά από το πόση οικονομική αξία θα μπορούν να δημιουργούν και να προστατεύουν για τις επόμενες δεκαετίες.